राज्य नाट्य स्पर्धा , २०१८ , नाट्य समीक्षण

“छत्रपती शिवरायांचे जिहाद”

लाईट फेड ईन होत हळू हळू रंगमंच प्रकाशमान होतो..समोर न्यूज चानेलचं ऑफिस दिसतं, ऑफिसमध्ये एक न्यूज रिपोर्टर असलेली तरुण मुलगी माईक कॉलरला लावून न्यूज ब्रॉडकास्टची तयारी करतेय.एका नामांकित शहरात जातीय दंगल सुरु असल्याची बातमी ती सांगू लागते. रंगमंचावर दिसणाऱ्या या चित्रांसोबातच कानावर पडणाऱ्या संगीतामुळे खरंच काहीतरी घडतंय आणि आपण ते टीव्हीवर बघतोय असं भासायला लागतं तितक्यात ऑफिस मध्ये इलेक्ट्रिक शॉटसर्किट होतं आणि हे सगळं चित्र विस्कळीत होतं. अचानक अंधार झाल्याने निवेदिका टेकनिकल असिस्टंटला आवाज देवू पाहते परंतु कुठलाच प्रतिसाद मिळत नाही. शेवटी दरवाजा उघडून बाहेर पडू लागते तर दारही बंद ! गोंधळलेल्या अवस्थेत ती टेबलवर डोकं ठेवून हतबल झाल्यासारखी निजते..फिरोज काझी लिखित आणि दादा नवघरे यांनी दिग्दर्शित केलेल्या “छत्रपती शिवरायांचे जिहाद” या नाटकाचं खरं कथानक इथेच सुरु होतं...

रंगमंचावरील प्रकाश योजना आणि नेपथ्य सजावट यांमुळे नाटकाच्या सुरुवातीलाच जिवंतपणा जाणवू लागतो. शीतल परदेशी या अभिनेत्रीने साकारलेली न्यूज रिपोर्टर गोंधळलेल्या अवस्थेत न्यूजरूम मध्ये निजलेली असतानाच तिला अचानक स्वप्न पडतं आणि साक्षात छत्रपती शिवाजी महाराज तिला दर्शन देतात..फक्त दर्शन देत नाहीत तर आजच्या पत्रकारांना, प्रसारमाध्यमांना उद्देशून आपल्या समाजात संभ्रम निर्माण करणाऱ्या भूमिकेबद्दल कान उघडणी करतात. फिरोज काझी यांनी केलेल्या महाराजांच्या पात्रासोबत न्यूज रिपोर्टरचे संवाद रंगत जातात आणि सामान्य प्रेक्षक कथानकात हरवून जातो..

जाती-पातीचे कडवट शृंगार चेहऱ्यावर पांघरून ठिकठिकाणी विखुरलेला आजचा समाज, आज स्त्रियांची होणारी विटंबना इतकंच नाही तर केवळ राजकारणासाठी आपल्या नावाचा आणि स्वराज्याचाही अपमान करणाऱ्या आजच्या समाजाबद्दल महाराजांचं पात्र स्वतः बोलू लागतं तेव्हा मनाची घालमेल थांबवता थांबत नाही. इतिहासाने आजपर्यंत आपल्या मनात निर्माण केलेले संभ्रम सोडवत समाजातील समानतेचे महाराजांना अपेक्षित असेलेले धोरण अधोरेखित करताना लेखकाची प्रगल्भता मनाला भिडते. याखेरीज सर्वच बाजूने प्रदुषित झालेल्या आजच्या समाजात स्त्रियांची अवस्था किती खालावली गेलीय हे सिद्ध करणारा प्रसंग मांडणारं न्यूज रिपोर्टरचं पात्र प्रेक्षालय सुन्न करून जातं. स्वतःला मावळे समजून मिरवणाऱ्या आजच्या तरुणांच्या निष्क्रियतेची उदाहरणे देत सबंध समाजाला चिंतन करायला लावणारे महाराजांच्या पात्रातील संवाद लेखकाने मोठ्या ताकदीने लिहिले आहेत. आजपर्यंत शिवाजी महाराजांचे मुस्लिमांशी शत्रुत्व असल्याची चुकीची माहिती ऐकून अनेकदा समाजात तेढ निर्माण केली जातेय; परंतु शिवाजी महाराजांच्या संरक्षणासाठी वापरलेली वाघनखे ही रुस्तुम-ए-जमाल सारख्या मुस्लीम बांधवाने पुरवली होती, बाजी प्रभू देशपांडे यांच्यासोबतच पावन खिंडीत लढणारा सिद्धी इब्राहीम हाही मुस्लीम बांधव महाराजांचा मावळाच होता. इतकंच नाही तर आग्रा भेटीच्या वेळी जीव धोक्यात घालून महाराजांना वाचविणारा मदारी मेहेतर नावाचा मावळा तेव्हा उपस्थित नसता तर महाराजांना तेव्हा प्राण गमवावा लागला असता...मग इतकं सगळं महाराजांना जीवापाड जपणारे मुस्लीम त्यांचे शत्रू कसे असू शकतील ? आणि असं असतं तर महाराजांनी अफजल खानाचा वध केल्यानंतर त्याला मरणोत्तर सन्मान म्हणून प्रतापगडाच्या पायथ्याशी कबर बांधून कायमची जागा का दिली असती? खानानं आमच्याशी कपट केलं त्या कपटाशी आमचं वैर होतं. तेही तो जिवंत असेपर्यंत.खान संपला, वैर संपलं.” म्हणून आम्ही खानाची कबर आजही प्रतापगडाच्या पायथ्याशी जपली आहे. मात्र हीच कबर उध्वस्त करून तुम्ही आपला इतिहास अपमानित करण्याचं षडयंत्र रचतायत याहून मोठं दुर्दैवं कोणतं असू शकेल? असा सवाल करणारा  “अस्वस्थ राजा” फिरोज काझी यांनी अभिनयातून उभा केला.

“एकवेळ आमची जयंती साजरी करू नका, परंतु आज समाजात होणारी स्त्रियांची विटंबना थांबवा” महाराजांच्या तोंडून येणारा संवाद एकाएकी सभागृह सून्न करून जातो तर “आज आम्ही जिवंत असू तर ते फक्त शाहू, फुले आणि आंबेडकर यांच्या विधारांमध्ये ” असं ऐकताच टाळ्यांचा कडकडाटही होतो.  आम्हाला केवळ हिंदूंचेच राजे म्हणून का मिरवता? समाजात अराजकता, अशांतता निर्माण होते तेव्हा लोकशाहीचा आधारस्तंभ असलेले तुम्ही प्रसारमाध्यमे सत्य गोष्टींचा पाठपुरावा न करता लोकांना भडकावण्याच काम करत असाल तर ही खेदाची गोष्ट आहे. आम्हाला अपेक्षित असलेले सगळे अठरापगड जातीचे लोक एकत्र येतील तो खरा आमचा स्वराज्याचा सुवर्ण क्षण असेल, मात्र आज दाभोलकर, पानसरे अशा विचारवंतांना जर हा समाज जगू देत नसेन तर आमचे विचार कसे जगवणार? हा अस्वस्थ सवालही महाराजांचे पात्र करून जाते. आजपर्यंत महाराजांना शूर, योद्धा शिवाजी म्हणूनच ऐकत आलो, पाहत आलो परंतु आजची विषमता पाहून संवेदनशील मनाचा अस्वस्थ होणारा राजा या कथानकात पाहायला मिळाला. “छत्रपती शिवरायांचा जिहाद” सांगताना लेखकाने सामान्य रसिकांच्या मनातील संभ्रम दूर करण्याची काळजी घेतल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. आजपर्यंत जिहादचेही अनेक चुकीचे अर्थ समाजात घेतले जात होते. परंतु शिवरायांचा जिहाद मनाला खरी शिकवण देणारा होता. “जिहाद म्हणजे स्वातंत्र्य , समता,जिहाद म्हणजे संयम, जिहाद म्हणजे त्याग.. आणि जिहाद म्हणजे समतोल." 

एकूणच फिरोज काझी यांनी लिहिलेल्या या नाटकात दोनही कलाकारांनी उत्तम, दर्जेदार सादरीकरण केले. नेपथ्य, भूमिका आणि संगीत या सगळ्या बाबतीत नाटक दमदार वाटले. काही किरकोळ म्हणावे असे एक दोन संवाद रेंगाळल्याचे जाणवले परंतु सामान्य प्रेक्षकाला अनावश्यक जाणवेल अशी कोणतीही परिस्थिती निर्माण होवू न देता सगळ्या पात्रांनी कथानक जिवंत केले हे या नाटकाचं मोठं यश वाटतं. सुहास लहासे, समीर काझी, रोहिदास गाडे, नवनाथ चेडे,गणेश लवांडे यांचे नेपथ्य आणि वाल्मिक जाधव यांची प्रकाशयोजना, दादा नवघिरे, हयुम शेख यांचे संगीत, शाम मोहिते, स्नेहल कुलकर्णी यांची रंगभूषा, आणि अभिलाषा पाटील, अरुण भारस्कर यांची वेशभूषा लाभलेलं हे नाटक सर्वच बाजूंनी प्रेक्षकांना भावेल यात शंका नाही.

- कृष्णा बेलगांवकर